۳۱ ژانویه ۲۰۰۰؛ جهنم در آسمان کالیفرنیا
پرواز شماره ۲۶۱ شرکت هواپیمایی آلاسکا با یک هواپیمای مسافربری مک‌دانل داگلاس MD-83 از فرودگاه پورتو والارتای مکزیک به پرواز درآمد. مقصد نهایی، سانفرانسیسکو و سپس سیاتل بود. ۸۳ مسافر و ۵ خدمه در سفری آرام قرار داشتند تا اینکه در ارتفاع ۳۱ هزار پایی، کابوس مکانیکی آغاز شد.
سکاندار افقی دم هواپیما (Horizontal Stabilizer) که زاویه دماغه هواپیما را نسبت به افق تنظیم می‌کند، ناگهان در موقعیتی متمایل به پایین قفل شد. کنترل دماغه از دست خلبانان خارج گردید و پرنده غول‌پیکر با زاویه‌ای وحشتناک به سمت اقیانوس شروع به شیرجه کرد.
خلبانان با مهارتی مافوق بشری سعی در حفظ تعادل کردند؛ هواپیما به دلیل گشتاور شدید حتی وارونه (Inverted) شد، اما سرانجام با فرسایش کامل مکانیزم دم، کنترل پرواز به کلی از بین رفت و هواپیما با سرعتی نزدیک به صوت به آب‌های اقیانوس آرام برخورد کرد. همه سرنشینان در دم جان باختند.
پشت پرده فنی فاجعه؛ کالبدشکافی جک‌اسکرو (Jackscrew Assembly)
سازمان ملی ایمنی ترابری ایالات متحده (NTSB) پس از ماه‌ها جستجو در اعماق اقیانوس، قطعات مربوط به مکانیزم دم را از آب بیرون کشید. آن‌چه بازرسان با آن مواجه شدند، یک فاجعه تمام‌عیار مکانیکی ناشی از روانکاری ناقص بود.
مکانیزم جک‌اسکرو چیست؟
برای تنظیم زاویه بالابرنده دم، از سیستمی شامل دو جزء اصلی استفاده می‌شد:
- یک پیچ فولادی عظیم (Jackscrew): به طول حدود ۶۰ سانتی‌متر از فولاد آلیاژی سخت‌کاری‌شده.
- یک مهره بزرگ برنزی (Acme Nut): مهره‌ای ساخته‌شده از فسفر-برنز که پیچ در داخل آن می‌چرخد.
به دلیل اینکه این مکانیزم بلبرینگ ساچمه‌ای نداشت و از نوع اصطکاک لغزشی مستقیم (Sliding Friction) بود، وجود فیلم پایدار و لایه ضخیم گریس با قابلیت تحمل فشار بالا (EP) برای جلوگیری از تماس مستقیم فلز با فلز حیاتی‌ترین مسئله بود.
چرا روانکاری فاجعه آفرید؟ ۳ خطای نابخشودنی
گزارش نهایی NTSB سه اشتباه زنجیره‌ای در فرآیند نگهداری و روانکاری این قطعه را اثبات کرد:
۱. گریس‌کاری صوری و عدم تخلیه مجرا
تزریق گریس به مهره جک‌اسکرو از طریق یک مجرای گریس‌خور انجام می‌گرفت. در سرویس‌های دوره‌ای، مجرای این گریس‌خور با رسوبات و گریس‌های کهنه خشک‌شده مسدود شده بود. تکنسین هنگام پمپاژ گریس تصور می‌کرد گریس وارد سیستم می‌شود، در حالی که گریس تازه هرگز به رزوه‌های تحت سایش نرسیده بود!
۲. پدیده سایش شدید (Severe Abrasive Wear)
برنز فلزی نرم‌تر از فولاد است تا در صورت سایش، مهره قربانی شود نه پیچ گران‌قیمت. اما در غیاب لایه روانکار، چرخش پیچ در مهره باعث شد دندانه‌های رزوه برنزی به مرور خرد شوند. براده‌های جداشده مانند سمباده، روند تراشیده شدن رزوه‌ها را ده‌ها برابر تسریع کردند؛ تا جایی که ضخامت رزوه از حد مجاز خارج شد و در روز حادثه، آخرین رزوه‌ها تحت کشش ناگهانی بریده و مهره کاملاً رد کرد!
۳. تمدید غیرعلمی بازه‌های زمانی روانکاری
شرکت هوایی برای صرفه‌جویی مالی، فواصل زمانی گریس‌کاری این بخش را از ۵۰۰ ساعت پرواز به حدود ۲۵۰۰ ساعت افزایش داده بود. این تصمیم فاقد پشتوانه فنی، زمان لازم برای نابودی رزوه‌ها را فراهم کرد.
درسی تاریخی برای مهندسی و صنایع امروزی
فاجعه پرواز ۲۶۱ به نقطه عطفی در دنیای تریبولوژی و تعمیرات تبدیل شد و استانداردهای جهانی را تغییر داد:
- جایگزینی مکانیزم‌های لغزشی با بال‌اسکرو و بلبرینگ‌ها: امروزه در اکثر سیستم‌های حیاتی هوانوردی و ماشین‌آلات پیشرفته، سیستم‌های رزوه‌ای ساده با مکانیزم‌های حرکتی ساچمه‌ای (Ballscrew) و بلبرینگ‌های مهندسی‌شده جایگزین شده‌اند که ضریب اصطکاک به مراتب پایین‌تری دارند.
- پایان گریس‌کاری چشمی: بازرسی خروج گریس کهنه (Purging)، وزن‌کشی دقیق شات‌های گریس‌پمپ و بررسی آلودگی ذرات، الزام قانونی شد.
- اهمیت بی‌بدیل گریس باکیفیت و بازه‌های منظم: کیفیت گریس پایه، سازگاری صابون تغلیظ‌کننده و رعایت جدول زمان‌بندی، مستقیماً با حفظ جان انسان‌ها و سلامت تجهیزات گره خورده است.
جمع‌بندی؛ مراقب روانکاری قطعات خود باشید
یک اشتباه در انتخاب گریس، چند شات کمتر یا بیشتر، یا غفلت از بررسی مسیر روانکاری می‌تواند فاجعه‌ای جبران‌ناپذیر به بار آورد؛ چه در آسمان و در سیستم کنترل یک هواپیما، و چه در قلب خط تولید یک کارخانه صنعتی حساس.
شرکت بازرگانی چرخش نوین نیلی
ارائه‌دهنده انواع بلبرینگ‌های تخصصی صنعتی، ماشینی و تجهیزات انتقال قدرت با تضمین اصالت کالا. برای دریافت مشاوره‌های فنی روانکاری، انتخاب بیرینگ‌های مناسب و استعلام قیمت به وب‌سایت esball.ir مراجعه نمایید.
ما چرخ صنعت را برایتان می‌چرخانیم.
دیدگاه خود را بنویسید